Karta Narodów Zjednoczonych

Karta Narodów Zjednoczonych (ang. Charter of the United Nations) jest podstawowym dokumentem założycielskim Organizacji Narodów Zjednoczonych. Została przyjęta w dniu 26 czerwca 1945 roku w San Francisco i weszła w życie 24 października 1945 roku, co stało się początkiem równowagi międzynarodowej po II wojnie światowej.

Geneza i przyjęcie

Po zakończeniu II wojny światowej przywódcy państw alianckich dążyli do stworzenia nowej struktury międzynarodowej, której celem miałoby zapewnienie pokoju i bezpieczeństwa. Konferencja w San Francisco (1945) zgromadziła przedstawicieli 50 państw, które opracowały i przyjęły Kartę. Dokument został podpisany przez 50 państw mocodawczych, a później ratyfikowany przez wszystkie z nich.

Struktura dokumentu

Karta składa się z preambuły oraz 19 rozdziałów, które opisują:

• Preambułę – wyraża nadrzędne cele organizacji: utrzymanie pokoju, rozwój przyjaznych stosunków międzynarodowych i współpracę w rozwiązywaniu problemów światowych.
• Rozdział I – Cele i zasady ONZ.
• Rozdział II – Członkostwo i prawa oraz obowiązki członków.
• Rozdział III – Organy główne: Zgromadzenie Generalne, Rada Bezpieczeństwa, Sekretariat, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości oraz inne organy pomocnicze.
• Rozdział IV – Rola i kompetencje Rady Bezpieczeństwa, w tym uprawnienia do utrzymania lub przywracania pokoju.
• Rozdział V – Zasady rozwiązywania sporów i środki przymusu.
• Rozdział VI – Międzynarodowa współpraca gospodarcza i społeczna.
• Rozdział VII – Budżet i finanse organizacji.
• Rozdział VIII – Procedury amendowania Karty.
• Rozdział IX – Postanowienia końcowe.

Znaczenie i wpływ

Karta Narodów Zjednoczonych jest fundamentem współczesnego prawa międzynarodowego. Określa suwerenność państw, zakazuje użycia siły w stosunkach międzynarodowych (z wyjątkiem sytuacji obrony własnej lub decyzji Rady Bezpieczeństwa) oraz ustanawia ramy do prowadzenia negocjacji i mediacji. Dokument wpłynął na powstanie licznych instrumentów międzynarodowych, m.in. Deklaracji Praw Człowieka i Traktatu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej.

Krytyka i kontrowersje

Pomimo swojej roli jako filar pokoju światowego, Karta spotyka się z krytyką:

• Układ Rady Bezpieczeństwa – stałe członkostwo pięciu państw z prawem weta (Stany Zjednoczone, Rosja, Chiny, Francja, Wielka Brytania) jest postrzegane jako nieodzwierciedlające współczesnego układu sił.
• Brak egzekwowania – ograniczone możliwości wymuszania postanowień w sytuacjach konfliktów, zwłaszcza gdy weto jest użyte.
• Rozszerzona rola – niektórzy komentatorzy uważają, że organizacja często wykracza poza kompetencje przyznane jej w Karcie.

Amendamenty i zmiany

Od 1945 roku Karta była zmieniana jedynie kilkakrotnie, między innymi w 1965 roku, kiedy podjęto decyzję o przyznaniu nieodłącznie nowej liczby miejsc w Zgromadzeniu Generalnym dla państw rozwijających się. Procedura zmiany wymaga ratyfikacji co najmniej dwóch trzech państw członkowskich, w tym wszystkich stałych członków Rady Bezpieczeństwa.

Patrzenie w przyszłość

Debaty nad reformą Karty trwają w ONZ. Propozycje obejmują m.in. ograniczenie weta, rozszerzenie liczb stałych członków Rady Bezpieczeństwa oraz wzmocnienie roli organów pomocniczych w prewencji konfliktów.

Bibliografia

• United Nations, Charter of the United Nations, 1945.
• J. R. Brunk, International Law and the United Nations Charter, 1990.
• P. R. Gava, Historia Organizacji Narodów Zjednoczonych, 2005.